تجربه تنش های نظامی با هند؛ سیاست خارجه پاکستان

چگونه تجربه جنگ‌ها و تنش‌های نظامی با هند، پاکستان را به بازنگری در رویکرد سیاست خارجی خود در قبال کشورهای همسایه واداشته است؟

"بازدارندگی در برابر هند، موازنه میان آمریکا و چین و حفظ نفوذ در افغانستان"

احمدرضاطاهری

پس از چندین دوره جنگ و تنش نظامی با هند، در میان بخش قابل توجهی از نخبگان امنیتی و نظامی پاکستان این دیدگاه تثبیت شده است که قدرت نظامی همچنان یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های حفظ امنیت ملی و تقویت بازدارندگی به شمار می‌رود. با این حال، پاکستان به‌خوبی آگاه است که هند نیز الزاماً در پی ایجاد بحران یا تشدید تنش‌ها نیست. اما این واقعیت، از ضرورت هوشیاری امنیتی پاکستان نمی‌کاهد. از همین رو، این کشور می‌کوشد تحولات مربوط به هند و محیط امنیتی پیرامون خود را به‌صورت مستمر رصد کند تا اختلافات و سوءبرداشت‌ها، پیش از آن‌که به بحران‌های گسترده تبدیل شوند، از طریق سازوکارهای سیاسی، دیپلماتیک و امنیتی مدیریت شوند.

در عین حال، پاکستان با مجموعه‌ای از چالش‌های امنیتی مواجه است که بخشی از آنها لزوماً در کنترل کامل این کشور قرار ندارند. همین مسئله، اسلام‌آباد را به سمت حفظ و تقویت روابط با قدرت‌های بزرگ سوق داده است. به عنوان نمونه، مسئله کشمیر همچنان یکی از مهم‌ترین محورهای نگرش امنیتی پاکستان نسبت به هند محسوب می‌شود. یا مثلا ناآرامی‌های بلوچستان و فعالیت گروه‌های مسلح بلوچ نیز از مهم‌ترین دغدغه‌های امنیت داخلی این کشور به شمار می‌آید. از نگاه نخبگان امنیتی پاکستان، گروه‌های جدایی‌طلب بلوچ به‌تنهایی از ظرفیت لازم برای تحقق جدایی بلوچستان برخوردار نیستند و تحقق چنین سناریویی مستلزم حمایت گسترده و مؤثر خارجی خواهد بود. با این حال، حتی چنین حمایتی نیز به‌تنهایی نمی‌تواند ضامن موفقیت این پروژه باشد، زیرا تجزیه یک سرزمین تابع مجموعه‌ای از متغیرهای پیچیده داخلی، منطقه‌ای و بین‌المللی است. در چنین شرایطی، پاکستان کوشیده است روابط بسیار خوبی با آمریکا داشته باشد. اهمیت این رابطه برای اسلام‌آباد بیش از هر چیز به جایگاه و نفوذ واشنگتن در معادلات امنیتی و سیاسی منطقه بازمی‌گردد. در کنار آن، روابط نزدیک با چین نیز به یکی از ارکان سیاست خارجی پاکستان تبدیل شده است؛ زیرا پکن یکی از مهم‌ترین حامیان اسلام آباد در حوزه‌های امنیتی و ژئوپلیتیکی به شمار می‌رود. از این منظر، موازنه در روابط با آمریکا و چین را می‌توان یکی از ویژگی‌های مهم سیاست خارجی پاکستان دانست.

افغانستان همچنان جایگاه ویژه‌ای در محاسبات امنیتی پاکستان داشته و دارد. اسلام‌آباد همواره حفظ سطحی از نفوذ سیاسی و امنیتی در افغانستان را بخشی از الزامات تأمین منافع ملی خود تلقی کرده است. نگرانی‌های امنیتی، مسائل مرزی و رقابت با هند، از مهم‌ترین عوامل شکل‌دهنده این رویکرد هستند. از این رو، پاکستان همواره تلاش نموده جایگاه خود را در معادلات سیاسی و امنیتی افغانستان حفظ کند و از گسترش روابط کابل و دهلی‌نو در سطحی که آن را مغایر با منافع امنیتی خود ارزیابی می‌کند، جلوگیری کند.

در پایان، این واقعیت را نباید نادیده گرفت که ارتش پاکستان نهادِ محوری و تصمیم‌گیر در ساختار قدرت این کشور است. البته نهادهای دموکراتیک (دولتی یا غیردولتی) و مذهبی در پاکستان فعال هستند، اما عملکرد و دامنه اثرگذاری آنها تا حد زیادی تحت تأثیر ملاحظات امنیتی و اولویت‌های کلان نظام سیاسی قرار دارد؛ به‌گونه‌ای که فعالیت این نهادها معمولاً در چارچوبی صورت می‌گیرد که با این اولویت‌ها در تعارض قرار نگیرد.

این یادداشت در پاسخ به پرسش مطرح‌شده از سوی حمید حسینی فرخانی، مدیر دپارتمان مطالعات راهبردی شرق در انجمن ایرانی مطالعات غرب آسیا، تدوین شده است: چگونه تجربه جنگ‌ها و تنش‌های نظامی با هند، پاکستان را به بازنگری در رویکرد سیاست خارجی خود در قبال کشورهای همسایه واداشته است؟ تیرماه ۱۴۰۵.